Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή προτείνει ειδικό στόχο δαπανών για την ύπαιθρο στον προϋπολογισμό 2028-2034, με την Ελλάδα να εμφανίζεται στον πίνακα με αγροτικό στόχο 3,17 δισ. ευρώ.
Ξεκάθαρο μήνυμα ότι οι αγροτικές περιοχές δεν μπορούν να αντιμετωπίζονται ως περιθώριο της ευρωπαϊκής ανάπτυξης επιχειρεί να στείλει η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, μέσα από νέο ενημερωτικό δελτίο για τον μελλοντικό προϋπολογισμό της ΕΕ 2028-2034. Το κείμενο παρουσιάζει το πλαίσιο με το οποίο προτείνεται να στηριχθούν οι αγροτικές κοινότητες, σε μια περίοδο που η ύπαιθρος δοκιμάζεται από δημογραφική συρρίκνωση, ελλείψεις σε βασικές υπηρεσίες, κλιματικές πιέσεις, ανάγκη ψηφιακού μετασχηματισμού και αβεβαιότητα για το μέλλον της αγροτικής οικονομίας.
Σύμφωνα με την Επιτροπή, οι αγροτικές περιοχές καλύπτουν περίπου τα τρία τέταρτα της επικράτειας της Ευρωπαϊκής Ένωσης και φιλοξενούν περίπου έναν στους τέσσερις Ευρωπαίους. Δεν πρόκειται, επομένως, για έναν δευτερεύοντα χώρο πολιτικής, αλλά για κρίσιμο πεδίο οικονομικής δραστηριότητας, κοινωνικής συνοχής, περιβαλλοντικής ισορροπίας και ποιότητας ζωής. Το νέο πλαίσιο επιχειρεί να μεταφέρει αυτή τη διαπίστωση σε συγκεκριμένα χρηματοδοτικά εργαλεία, δίνοντας έμφαση σε πιο ολοκληρωμένη και συντονισμένη παρέμβαση.
Κεντρική αλλαγή αποτελεί η πρόταση να συγκεντρωθούν διαφορετικές πηγές ευρωπαϊκής χρηματοδότησης, συμπεριλαμβανομένης της στήριξης που σήμερα παρέχεται μέσω της ΚΑΠ, σε ένα ενιαίο Εθνικό και Περιφερειακό Σχέδιο Εταιρικής Σχέσης για κάθε κράτος μέλος. Η φιλοσοφία της Επιτροπής είναι ότι οι ανάγκες της υπαίθρου δεν μπορούν να απαντηθούν αποσπασματικά. Η αγροτική ανάπτυξη συνδέεται με την υγεία, την εκπαίδευση, τις μεταφορές, την ψηφιακή συνδεσιμότητα, τις δεξιότητες, την επιχειρηματικότητα, την ενέργεια, το νερό και τη διατήρηση του πληθυσμού στις τοπικές κοινωνίες.
Οι δύο βασικοί στόχοι που αναδεικνύονται είναι η βελτίωση της ποιότητας ζωής και η ενίσχυση της ευημερίας. Στην πράξη, αυτό σημαίνει καλύτερο βιοτικό επίπεδο, πρόσβαση σε υγειονομική περίθαλψη, δίκαιες συνθήκες εργασίας, ανανέωση των γενεών και ενίσχυση της ελκυστικότητας των αγροτικών περιοχών. Ιδιαίτερη βαρύτητα δίνεται στο λεγόμενο «δικαίωμα παραμονής», δηλαδή στη δυνατότητα των κατοίκων της υπαίθρου να μένουν στον τόπο τους με αξιοπρεπείς συνθήκες, χωρίς να αναγκάζονται να μετακινηθούν προς τα μεγάλα αστικά κέντρα.
Το πιο συγκεκριμένο χρηματοδοτικό στοιχείο της πρότασης είναι ο ειδικός στόχος αγροτικών δαπανών. Κάθε κράτος μέλος θα πρέπει να διαθέτει τουλάχιστον το 10% του προϋπολογισμού του Εθνικού και Περιφερειακού Σχεδίου Εταιρικής Σχέσης (εξαιρουμένων των ποσών που προορίζονται για εισοδηματική στήριξη στο πλαίσιο της ΚΑΠ και της Κοινής Αλιευτικής Πολιτικής) σε επενδύσεις στις αγροτικές περιοχές. Σε επίπεδο ΕΕ, το ποσό αυτό υπολογίζεται τουλάχιστον στα 48,7 δισ. ευρώ, ενώ θα μπορούσε να αυξηθεί έως τα 63,7 δισ. ευρώ μέσω των δανείων Catalyst Europe.
Για την Ελλάδα, ο σχετικός πίνακας του ενημερωτικού δελτίου εμφανίζει αγροτικό στόχο 3,17 δισ. ευρώ και δυνατότητα εμπροσθοβαρούς ευελιξίας 2,81 δισ. ευρώ. Η διάσταση αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία για μια χώρα με έντονο αγροτικό χαρακτήρα, νησιωτικότητα, ορεινές περιοχές, μικρές κοινότητες και μεγάλες περιφερειακές ανισότητες. Το ζητούμενο, βεβαίως, δεν είναι μόνο το ύψος των διαθέσιμων πόρων, αλλά ο τρόπος με τον οποίο θα σχεδιαστούν, θα κατευθυνθούν και θα ελεγχθούν οι παρεμβάσεις.
Η Επιτροπή προτείνει, επίσης, μηχανισμό παρακολούθησης των αγροτικών δαπανών μέσω ειδικής κατηγορίας σήμανσης. Με αυτόν τον τρόπο επιδιώκεται μεγαλύτερη διαφάνεια και λογοδοσία, ώστε να είναι σαφές ποια κονδύλια σχεδιάζονται και ποια τελικά δαπανώνται για την ύπαιθρο. Παράλληλα, προβλέπεται η δυνατότητα ταχύτερης αξιοποίησης πόρων από το 2028, μέσω επιλογής εμπροσθοβαρούς προγραμματισμού, που θα μπορούσε να καταστήσει διαθέσιμα περίπου 45 δισ. ευρώ από την αρχή της νέας περιόδου.
Ιδιαίτερη αναφορά γίνεται στα εργαλεία τοπικής ανάπτυξης, όπως το LEADER και η Τοπική Ανάπτυξη με Πρωτοβουλία Τοπικών Κοινοτήτων. Η Επιτροπή τονίζει ότι οι τοπικές κοινωνίες πρέπει να έχουν ενεργό ρόλο στον σχεδιασμό του μέλλοντός τους, μέσα από Ομάδες Τοπικής Δράσης, συνεργασίες δημόσιου και ιδιωτικού τομέα, κοινωνικούς φορείς και τοπικές επιχειρήσεις. Η προσέγγιση αυτή θεωρείται κρίσιμη για περιοχές που αντιμετωπίζουν ειδικά μειονεκτήματα, όπως αποπληθυσμό, απομακρυσμένη θέση, χαμηλή πυκνότητα πληθυσμού, ορεινότητα, νησιωτικότητα ή έντονη περιβαλλοντική ευαλωτότητα.
Το ενημερωτικό δελτίο περιλαμβάνει παραδείγματα από κράτη μέλη που δείχνουν πώς μπορεί να λειτουργήσει μια ολοκληρωμένη πολιτική. Στην Πολωνία, αναφέρεται η εφαρμογή πολυτομεακών στρατηγικών LEADER και τοπικής ανάπτυξης, με 190 τοπικές στρατηγικές που συνδυάζουν διαφοροποίηση της υπαίθρου, τοπικά συστήματα τροφίμων, «έξυπνα χωριά», υποδομές, ανανέωση χωριών, πράσινη μετάβαση και δράσεις απασχόλησης. Στην Πορτογαλία, η περίπτωση των περιοχών Algarve και Alentejo δείχνει πώς μια ολοκληρωμένη εδαφική στρατηγική μπορεί να συνδέσει τη διαχείριση νερού, την αποκατάσταση ποταμών, την αναδάσωση, τη μείωση κινδύνου πυρκαγιών και την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή.
Ανάλογη έμφαση δίνεται στην υγεία και την ψηφιακή μετάβαση. Για την πρόσβαση σε υγειονομική περίθαλψη προτείνονται μικρές τοπικές υποδομές, κινητές μονάδες, φορολογικά κίνητρα για γιατρούς σε υποεξυπηρετούμενες περιοχές και συνεργασίες αγροτικών ιατρικών κέντρων με νοσοκομεία και πανεπιστήμια. Για την ψηφιακή μετάβαση, η Επιτροπή αναφέρεται σε επενδύσεις σε ευρυζωνικά δίκτυα υψηλής χωρητικότητας, ψηφιακές δεξιότητες, νέες τεχνολογίες, έξυπνη κινητικότητα και καινοτόμες λύσεις προσαρμοσμένες στις ανάγκες της υπαίθρου.
Το μήνυμα της πρότασης είναι ότι η αγροτική πολιτική του μέλλοντος δεν θα περιορίζεται μόνο στην παραγωγή και στο εισόδημα των αγροτών, όσο σημαντικά κι αν παραμένουν αυτά. Η ΚΑΠ θα εξακολουθήσει να παρέχει άμεση εισοδηματική στήριξη, όμως η ευρωπαϊκή στρατηγική φιλοδοξεί να δει την ύπαιθρο ως ολοκληρωμένο χώρο ζωής, εργασίας, επιχειρηματικότητας και κοινωνικής συνοχής.
Για την Ελλάδα, η πρόκληση να διεκδικήσει επαρκείς πόρους και, κυρίως, να τους μετατρέψει σε στοχευμένα έργα με πραγματικό αντίκρισμα. Αγροτικοί δρόμοι, νερό, υγεία, σχολεία, ευρυζωνικότητα, μεταποίηση, τοπικές αλυσίδες αξίας, στήριξη νέων αγροτών και αναζωογόνηση μικρών κοινοτήτων είναι οι όψεις της ίδιας ανάγκης. Να παραμείνει ζωντανή η ευρωπαϊκή και ελληνική ύπαιθρος.
