Συνεταιρισμοί, κοινωνικές επιχειρήσεις και τοπικές πρωτοβουλίες αποκτούν κεντρικό ρόλο στην προσπάθεια αντιμετώπισης της δημογραφικής συρρίκνωσης, της έλλειψης υπηρεσιών και των περιορισμένων ευκαιριών στις αγροτικές περιοχές.
Σε έναν από τους σημαντικότερους πυλώνες για την αναζωογόνηση των αγροτικών περιοχών της Ευρώπης εξελίσσεται η κοινωνική οικονομία, καθώς συνεταιρισμοί, κοινωνικές επιχειρήσεις, ενώσεις, ιδρύματα και αλληλασφαλιστικοί φορείς καλούνται να καλύψουν κενά που αφήνουν η αγορά και οι δημόσιες υπηρεσίες.
Σχεδόν το ένα τρίτο του πληθυσμού της Ευρωπαϊκής Ένωσης ζει σε αγροτικές περιοχές, πολλές από τις οποίες βρίσκονται αντιμέτωπες με ένα σύνθετο πλέγμα προβλημάτων. Η πληθυσμιακή μείωση, η γήρανση των κατοίκων, η φυγή των νέων, ο περιορισμός βασικών υπηρεσιών και η έλλειψη επαγγελματικών ευκαιριών δημιουργούν συνθήκες σταδιακής αποδυνάμωσης των τοπικών κοινωνιών.
Σε ορισμένες περιοχές, ακόμη και το κόστος στέγασης έχει μετατραπεί σε πρόσθετο εμπόδιο για όσους επιθυμούν να παραμείνουν ή να εγκατασταθούν στην ύπαιθρο. Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, οι οργανώσεις της κοινωνικής οικονομίας προσφέρουν πρακτικές λύσεις, θέτοντας τους κοινωνικούς και περιβαλλοντικούς στόχους πάνω από τη μεγιστοποίηση του κέρδους.
Σε ευρωπαϊκό επίπεδο, η κοινωνική οικονομία περιλαμβάνει περισσότερους από 4,3 εκατομμύρια οργανισμούς και προσφέρει απασχόληση σε περίπου 11,5 εκατομμύρια ανθρώπους. Κοινό χαρακτηριστικό των φορέων αυτών είναι η δημοκρατική ή συμμετοχική διακυβέρνηση και η επανεπένδυση σημαντικού μέρους των αποτελεσμάτων τους προς όφελος των μελών και της κοινωνίας.
Στις αγροτικές περιοχές, η συνεισφορά τους είναι ιδιαίτερα σημαντική. Συνεταιριστικά και κοινωνικά σχήματα διατηρούν σε λειτουργία τοπικά καταστήματα, υπηρεσίες κοινωνικής φροντίδας και μικρές επιχειρήσεις, ενώ συμβάλλουν στη δημιουργία θέσεων εργασίας στη γεωργία, στα τρόφιμα, στον τουρισμό και στην κοινοτική ενέργεια.
Παράλληλα, ενισχύουν τις μικρές αλυσίδες εφοδιασμού, συνδέοντας πιο άμεσα τον παραγωγό με τον καταναλωτή. Με τον τρόπο αυτό, μεγαλύτερο μέρος της προστιθέμενης αξίας παραμένει στην τοπική οικονομία, ενώ περιορίζεται η εξάρτηση των παραγωγών από μακρινά και σύνθετα δίκτυα εμπορίας.
Στροφή από τον σχεδιασμό στην εφαρμογή
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ενέκρινε τον Δεκέμβριο του 2021 το σχέδιο δράσης για την κοινωνική οικονομία, το οποίο περιλάμβανε περισσότερες από 60 δράσεις με χρονικό ορίζοντα το 2030. Η ενδιάμεση επανεξέταση, που δημοσιεύτηκε τον Μάρτιο του 2026, κατέγραψε σημαντική πρόοδο, διαπιστώνοντας όμως ότι μεγάλο μέρος των δυνατοτήτων της κοινωνικής οικονομίας παραμένει αναξιοποίητο σε περιφερειακό και δημοτικό επίπεδο.
Μετά την αναθεώρηση, ο συνολικός αριθμός των προβλεπόμενων δράσεων αυξήθηκε στις 89. Η επόμενη φάση για την περίοδο 2026-2030 επικεντρώνεται πλέον στην πρακτική εφαρμογή των πολιτικών, με στόχο τα κράτη μέλη, οι περιφέρειες και οι τοπικές αρχές να μετατρέψουν τις ευρωπαϊκές κατευθύνσεις σε συγκεκριμένες παρεμβάσεις.
Οι βασικές προτεραιότητες περιλαμβάνουν την ενίσχυση της πολυεπίπεδης διακυβέρνησης, τη βελτίωση του φορολογικού και κανονιστικού πλαισίου, τη διευκόλυνση των δημόσιων συμβάσεων και των κρατικών ενισχύσεων, την προσέλκυση κοινωνικών επενδύσεων και την ανάπτυξη δεξιοτήτων και ποιοτικών θέσεων εργασίας.
Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται και στη συγκέντρωση αξιόπιστων δεδομένων, ώστε να μπορεί να αξιολογείται με μεγαλύτερη ακρίβεια ο οικονομικός, κοινωνικός και περιβαλλοντικός αντίκτυπος των σχετικών δράσεων.
Το δύσκολο στοίχημα της χρηματοδότησης
Η πρόσβαση σε κεφάλαια εξακολουθεί να αποτελεί μία από τις μεγαλύτερες δυσκολίες για τις οργανώσεις κοινωνικής οικονομίας στην ύπαιθρο. Πολλές από αυτές λειτουργούν σε μικρή κλίμακα και χρειάζονται σχετικά περιορισμένα ποσά, τα οποία όμως είναι δύσκολο να εξασφαλιστούν μέσω των συμβατικών τραπεζικών και επενδυτικών εργαλείων.
Για την αντιμετώπιση του προβλήματος, προωθούνται νέες δράσεις μέσω του Ευρωπαϊκού Κοινωνικού Ταμείου+, με στόχο τη δημιουργία μηχανισμών επιχειρηματικής εκκόλαψης και τη χρηματοδότηση ανθρώπων που υποεκπροσωπούνται στην επιχειρηματικότητα.
Οι παρεμβάσεις αυτές συμπληρώνουν τις εγγυήσεις του InvestEU και τα ευρωπαϊκά προγράμματα τεχνικής βοήθειας για την κοινωνική χρηματοδότηση, επιδιώκοντας να δημιουργήσουν ένα πιο προσβάσιμο χρηματοπιστωτικό περιβάλλον για συνεταιρισμούς, κοινωνικές επιχειρήσεις και τοπικές πρωτοβουλίες.
Στο επίκεντρο βρίσκονται επίσης κοινοτικά μοντέλα τουρισμού, τα οποία μπορούν να αξιοποιήσουν μονοπάτια μεγάλων αποστάσεων, τοπικά προϊόντα, πολιτιστικά στοιχεία και φυσικούς πόρους, δημιουργώντας εισόδημα που παραμένει στις τοπικές κοινωνίες.
Ισχυρότερη σύνδεση με την ΚΑΠ και το LEADER
Οι εκπρόσωποι των αγροτικών κοινοτήτων ζητούν καλύτερη ενσωμάτωση της κοινωνικής οικονομίας στις πολιτικές αγροτικής ανάπτυξης, στην ΚΑΠ, στην πολιτική συνοχής, στο LEADER και στα προγράμματα τοπικής ανάπτυξης με πρωτοβουλία των ίδιων των κοινοτήτων.
Παράλληλα, υπογραμμίζουν την ανάγκη απλούστευσης των διαδικασιών χρηματοδότησης, στήριξης των καινοτόμων εγχειρημάτων και δημιουργίας σταθερών μηχανισμών διαλόγου ανάμεσα στις τοπικές κοινωνίες, τα κράτη μέλη και την Ευρωπαϊκή Επιτροπή.
Η κοινωνική οικονομία δεν παρουσιάζεται πλέον απλώς ως ένα συμπληρωματικό εργαλείο κοινωνικής πολιτικής. Αναδεικνύεται σε αναπτυξιακό μηχανισμό, ικανό να δημιουργήσει θέσεις εργασίας, να διατηρήσει υπηρεσίες, να κινητοποιήσει τοπικούς πόρους και να ενισχύσει την ανθεκτικότητα της ευρωπαϊκής υπαίθρου.
Το κρίσιμο στοίχημα της επόμενης περιόδου θα είναι οι ευρωπαϊκές δεσμεύσεις να μεταφραστούν σε προσβάσιμα προγράμματα και ουσιαστικές τοπικές παρεμβάσεις. Ιδίως στις περιοχές που χάνουν πληθυσμό και παραγωγική δραστηριότητα, οι συνεταιριστικές και κοινωνικές πρωτοβουλίες μπορούν να αποτελέσουν τον συνδετικό κρίκο ανάμεσα στην οικονομική ανάπτυξη, την κοινωνική συνοχή και την παραμονή των ανθρώπων στον τόπο τους.
