Ο αγροτικός χώρος δοκιμάζεται από αλλεπάλληλες κρίσεις, τόσες και τέτοιες που η διαφοροποίηση των δραστηριοτήτων των εκμεταλλεύσεων αναδεικνύεται σε κρίσιμο εργαλείο επιβίωσης.
Η αστάθεια του αγροτικού εισοδήματος, τα ακραία καιρικά φαινόμενα, η υποβάθμιση του περιβάλλοντος, οι γεωπολιτικές αναταράξεις, η αύξηση του κόστους παραγωγής και ο εντεινόμενος ανταγωνισμός δημιουργούν ένα δύσκολο περιβάλλον, ιδιαίτερα για τις μικρότερες φάρμες και για όσες βρίσκονται σε μειονεκτικές ή απομακρυσμένες περιοχές.
Σε αυτή τη νέα πραγματικότητα, ολοένα και περισσότεροι παραγωγοί αναζητούν πρόσθετες πηγές εισοδήματος, αξιοποιώντας καλύτερα τα περιουσιακά στοιχεία της εκμετάλλευσής τους: τη γη, τα κτίρια, τον εξοπλισμό, αλλά και τις γνώσεις τους. Η διαφοροποίηση μπορεί να πάρει πολλές μορφές. Από τη μεταποίηση προϊόντων στο αγρόκτημα, την τυποποίηση, τις άμεσες πωλήσεις και το λιανικό εμπόριο, μέχρι τον αγροτουρισμό, την εκπαιδευτική δραστηριότητα, την κοινωνική γεωργία, την ενοικίαση χώρων ή γης και την παραγωγή ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές.
Η βασική λογική είναι απλή: μια εκμετάλλευση που εξαρτάται αποκλειστικά από μία καλλιέργεια ή από ένα μόνο παραγωγικό μοντέλο είναι περισσότερο ευάλωτη. Αντίθετα, όταν διαθέτει περισσότερες από μία ροές εσόδων, μπορεί να αντιμετωπίσει καλύτερα τις διακυμάνσεις των τιμών, τις απώλειες από καιρικά φαινόμενα ή τις πιέσεις της αγοράς. Για πολλές μικρές οικογενειακές φάρμες, η διαφοροποίηση δεν αποτελεί πολυτέλεια, αλλά προϋπόθεση επιβίωσης και παραμονής στην ύπαιθρο.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η λεγόμενη πολυλειτουργική γεωργία/κτηνοτροφία, όπου το αγρόκτημα δεν παράγει μόνο τρόφιμα, αλλά και κοινωνική και περιβαλλοντική αξία. Αγροτουρισμός, εκπαιδευτικά προγράμματα, δράσεις φροντίδας και προστασίας του τοπίου φέρνουν τον πολίτη πιο κοντά στην παραγωγή και ενισχύουν την εμπιστοσύνη προς τον αγροτικό κόσμο.
Παρά τα οφέλη, η μετάβαση δεν είναι εύκολη. Η έλλειψη χρηματοδότησης, η γραφειοκρατία, οι φορολογικοί και ασφαλιστικοί κανόνες, η εποχικότητα, η απόσταση από τις αγορές και οι περιορισμοί στις χρήσεις γης μπορούν να ανακόψουν την προσπάθεια. Επίσης, μια εκμετάλλευση που επιχειρεί να κάνει «λίγο απ’ όλα» χωρίς σχέδιο κινδυνεύει να χάσει ποιότητα, ταυτότητα και ανταγωνιστικότητα.
Σε αυτό το σημείο, ο ρόλος της ΚΑΠ θεωρείται καθοριστικός. Μέσα από επενδύσεις, συμβουλευτικές υπηρεσίες, στήριξη βραχειών αλυσίδων εφοδιασμού, τοπικά συστήματα τροφίμων, συνεργασίες LEADER και δίκτυα ανταλλαγής γνώσης, μπορούν να δημιουργηθούν οι προϋποθέσεις ώστε η διαφοροποίηση να γίνει ρεαλιστική επιλογή και όχι θεωρητικό σύνθημα.
Ο αγροτικός τομέας δεν μπορεί να στηριχθεί μόνο στα εργαλεία του παρελθόντος. Η διαφοροποίηση, όταν σχεδιάζεται σωστά και στηρίζεται ουσιαστικά, μπορεί να μετατρέψει την πίεση σε ευκαιρία, κρατώντας τις εκμεταλλεύσεις βιώσιμες, τις οικογένειες στην ύπαιθρο και τις αγροτικές περιοχές ζωντανές.
