Οι τριμερείς διαπραγματεύσεις για το νέο κανονισμό του φυτικού αναπαραγωγικού υλικού ανοίγουν τη συζήτηση για βιώσιμες ποικιλίες, δικαιώματα των αγροτών, παραδοσιακούς σπόρους και τον έλεγχο της αγοράς από τις μεγάλες εταιρείες.
Οι τριμερείς διαπραγματεύσεις που ξεκίνησαν τον Φεβρουάριο του 2026 για τον νέο κανονισμό της Ευρωπαϊκής Ένωσης σχετικά με το φυτικό αναπαραγωγικό υλικό (ΑΜΚ) σηματοδοτούν μια κρίσιμη καμπή για το μέλλον της γεωργίας και της αγροβιοποικιλότητας στην Ευρώπη. Δυόμισι χρόνια μετά την αρχική πρόταση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, η διαδικασία εισέρχεται σε μια φάση έντονων πολιτικών και τεχνικών συζητήσεων, καθώς οι ευρωπαϊκοί θεσμοί επιχειρούν να εξισορροπήσουν την ανάγκη για βιωσιμότητα, καινοτομία και προστασία των παραδοσιακών ποικιλιών.
Η πρόταση, που κατατέθηκε στις 5 Ιουλίου 2023, προβλέπει την αντικατάσταση των 10 από τις 12 ισχύουσες οδηγίες που ρυθμίζουν σήμερα την παραγωγή και την εμπορία σπόρων, κονδύλων, μοσχευμάτων, σποροφύτων και νεαρών φυτών. Στόχος είναι η δημιουργία ενός ενιαίου και πιο σύγχρονου πλαισίου, το οποίο θα εναρμονίσει τους κανόνες σε ολόκληρη την ΕΕ και θα μειώσει τις διαφορετικές ερμηνείες και εφαρμογές που παρατηρούνται μεταξύ των κρατών μελών.
Το φυτικό αναπαραγωγικό υλικό αποτελεί θεμελιώδη παράγοντα για τη γεωργική παραγωγή, καθώς καθορίζει τι καλλιεργείται τόσο στις επαγγελματικές εκμεταλλεύσεις όσο και στους ιδιωτικούς κήπους. Ωστόσο, η εντατικοποίηση της σύγχρονης γεωργίας και η αυξανόμενη συγκέντρωση της αγοράς σπόρων έχουν οδηγήσει σε σημαντική μείωση της ποικιλίας των καλλιεργειών. Η εξέλιξη αυτή θεωρείται απειλή για την αγροβιοποικιλότητα και την προσαρμοστικότητα της γεωργίας στις περιβαλλοντικές προκλήσεις, όπως η κλιματική αλλαγή, οι ασθένειες και οι ακραίες καιρικές συνθήκες.
Στο πλαίσιο αυτό, ο νέος κανονισμός εισάγει για πρώτη φορά απαιτήσεις βιωσιμότητας για την καταχώριση νέων ποικιλιών γεωργικών φυτών, λαχανικών και φρούτων που προορίζονται για επαγγελματίες χρήστες. Η αξιολόγηση των ποικιλιών δεν θα βασίζεται πλέον μόνο σε κριτήρια απόδοσης και σταθερότητας, αλλά και στην ικανότητά τους να προσαρμόζονται στις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής, να αξιοποιούν αποτελεσματικά τους φυσικούς πόρους και να μειώνουν την ανάγκη χρήσης φυτοφαρμάκων και λιπασμάτων.
Παράλληλα, το σχέδιο επιχειρεί να ενισχύσει την προστασία της γενετικής ποικιλότητας. Προβλέπει πιο ευέλικτους όρους για την καταχώριση των λεγόμενων «ποικιλιών διατήρησης», δηλαδή παραδοσιακών ή τοπικά προσαρμοσμένων ποικιλιών που έχουν εξελιχθεί μέσα από τη γεωργική πρακτική. Οι ποικιλίες αυτές θεωρούνται πολύτιμες για τη διατήρηση της αγροβιοποικιλότητας, αλλά συχνά δυσκολεύονται να ανταποκριθούν στις αυστηρές απαιτήσεις ομοιομορφίας των υφιστάμενων κανόνων. Με τον νέο κανονισμό, η εμπορία τους θα επιτρέπεται σε ευρύτερη κλίμακα, ενώ θα μπορούν να καταχωρίζονται με απλουστευμένες διαδικασίες.
Σημαντική καινοτομία αποτελεί επίσης η πρόβλεψη για την ανταλλαγή σπόρων μεταξύ γεωργών σε μικρές ποσότητες, πρακτική που μέχρι σήμερα βρισκόταν σε «γκρίζα ζώνη» της ευρωπαϊκής νομοθεσίας. Η δυνατότητα αυτή εντάσσεται σε μια ευρύτερη προσπάθεια ενίσχυσης της «δυναμικής διαχείρισης σπόρων», που επιτρέπει στους αγρότες να διατηρούν και να εξελίσσουν γενετικά τις καλλιέργειές τους.
Ταυτόχρονα, η πρόταση προβλέπει εξαιρέσεις για τους ερασιτέχνες κηπουρούς και τους οργανισμούς διατήρησης, όπως οι τράπεζες σπόρων. Το υλικό που προορίζεται για μη επαγγελματική χρήση θα απαλλάσσεται από πολλές από τις απαιτήσεις καταχώρισης και πιστοποίησης, με την προϋπόθεση ότι θα διατίθεται σε μικρές συσκευασίες ή ως μεμονωμένα φυτά.
Παρά τις φιλοδοξίες για εκσυγχρονισμό, η πρόταση έχει προκαλέσει αντιδράσεις. Ορισμένες οργανώσεις παραγωγών εκφράζουν ανησυχίες ότι οι εξαιρέσεις μπορεί να υπονομεύσουν τη διασφάλιση ποιότητας και τον ανταγωνισμό στην αγορά σπόρων. Από την άλλη πλευρά, περιβαλλοντικές και αγροτικές οργανώσεις φοβούνται ότι η νέα ρύθμιση θα ενισχύσει τη θέση των μεγάλων πολυεθνικών εταιρειών και θα αυξήσει τη γραφειοκρατία για τους μικρούς παραγωγούς.
Οι τριμερείς διάλογοι μεταξύ Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, Συμβουλίου και Επιτροπής αναμένεται να καθορίσουν την τελική μορφή του κανονισμού, ο οποίος, σύμφωνα με τις τρέχουσες εκτιμήσεις, θα μπορούσε να τεθεί σε εφαρμογή αρκετά χρόνια μετά την έγκρισή του. Το αποτέλεσμα των διαπραγματεύσεων θα έχει καθοριστική σημασία όχι μόνο για τον αγροτικό τομέα, αλλά και για τη διατροφική ασφάλεια, τη βιοποικιλότητα και τη βιώσιμη ανάπτυξη της Ευρώπης τις επόμενες δεκαετίες.
