Το Ευρωπαϊκό Ελεγκτικό Συνέδριο «χτυπά καμπανάκι» για το νέο μοντέλο χρηματοδότησης της ευρωπαϊκής γεωργίας.
Η ευρωπαϊκή γεωργία, τα τρόφιμα και η κτηνοτροφία μπαίνουν σε μια νέα εποχή από το 2028, εφόσον εγκριθούν οι προτάσεις της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για την Κοινή Αγροτική Πολιτική (ΚΑΠ) και την Κοινή Οργάνωση των Αγορών (ΚΟΑ) στο πλαίσιο του επόμενου Πολυετούς Δημοσιονομικού Πλαισίου (ΠΔΠ) 2028-2034.
Το Ευρωπαϊκό Ελεγκτικό Συνέδριο (ΕΕΣ), ο θεματοφύλακας των οικονομικών της Ένωσης, παρεμβαίνει με γνώμη του προς το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο της ΕΕ, επισημαίνοντας ότι η προτεινόμενη αρχιτεκτονική φέρνει μια δομική αλλαγή άνευ προηγουμένου: για πρώτη φορά από τη δημιουργία της ΚΑΠ το 1962, η γεωργία δεν θα χρηματοδοτείται μέσω ειδικού ταμείου. Στην καρδιά της μεταρρύθμισης βρίσκεται η πρόβλεψη για ένα νέο ενιαίο «Ευρωπαϊκό Ταμείο», μέσω του οποίου θα συγχωνευθούν μέχρι σήμερα αποσυνδεδεμένα ταμεία και θα διοχετεύεται η ενωσιακή χρηματοδότηση για διαφορετικές μακροχρόνιες πολιτικές. Η ΚΑΠ, η οποία σήμερα αποτελεί το μεγαλύτερο πρόγραμμα γεωργικών δαπανών της ΕΕ, θα ενταχθεί σε αυτή τη νέα δομή και θα χρηματοδοτείται βάσει εθνικών σχεδίων ανά κράτος μέλος.
Το πλαίσιο του νέου ΠΔΠ και οι αριθμοί που αλλάζουν το παιχνίδι
Η Επιτροπή πρότεινε το 2025 τον προϋπολογισμό της ΕΕ για την περίοδο 2028-2034 συνολικού ύψους 2 τρισ. ευρώ. Στο σχήμα αυτό, το Ευρωπαϊκό Ταμείο προβλέπεται να αποτελέσει το μεγαλύτερο ενιαίο κομμάτι του επόμενου ΠΔΠ, με προϋπολογισμό που προσεγγίζει τα 865 δισ. ευρώ. Η μετακίνηση της ΚΑΠ εντός αυτού του υπερ-ταμείου αποτελεί, κατά το ΕΕΣ, μια μετάβαση που δημιουργεί νέες ισορροπίες, αλλά και νέα ρίσκα.
Σύμφωνα με τις γενικές πληροφορίες που συνοδεύουν τη γνώμη, η ΚΑΠ αναμένεται να λάβει μια ελάχιστη κατανομή προϋπολογισμού ύψους 293,7 δισ. ευρώ για την εισοδηματική στήριξη των γεωργών (το λεγόμενο «οριοθετημένο» ποσό). Άλλα μέτρα της ΚΑΠ, όπως το πρόγραμμα αγροτικής ανάπτυξης LEADER για την ενδυνάμωση των τοπικών κοινοτήτων, η στήριξη των εξόχως απόκεντρων περιοχών και το πρόγραμμα της ΕΕ για τα σχολεία, θα χρηματοδοτηθούν από το «μη οριοθετημένο» ποσό. Παράλληλα, η διοργανική συμφωνία προτείνει τιμή-στόχο 10% του μη οριοθετημένου ποσού για τις αγροτικές περιοχές (τουλάχιστον 48,7 δισ. ευρώ σε τρέχουσες τιμές). Επιπλέον, σε συνάρτηση με την αναφερόμενη συμφωνία ΕΕ-Mercosur, η Επιτροπή προτείνει τα κράτη μέλη να έχουν πρόσβαση σε περίπου 45 δισ. ευρώ από ένα ποσό ευελιξίας ήδη από το 2028 για την κάλυψη αναγκών των γεωργών και των αγροτικών κοινοτήτων.
Από τους «δύο πυλώνες» στα εθνικά σχέδια: απλούστευση ή νέα γραφειοκρατία;
Η πρόταση σηματοδοτεί και μια δεύτερη μεγάλη τομή: καταργεί την παραδοσιακή διάρθρωση της ΚΑΠ γύρω από τους δύο πυλώνες, έναν για τους γεωργούς και τον αγροδιατροφικό τομέα και έναν για την αγροτική ανάπτυξη. Η νέα λογική μεταφέρει το βάρος στον σχεδιασμό και την υλοποίηση μέσω εθνικών σχεδίων, δηλαδή ενός σχεδίου ανά χώρα, που θα περιγράφει παρεμβάσεις, στόχους, δείκτες και μηχανισμούς παρακολούθησης.
Το ΕΕΣ, ωστόσο, διαπιστώνει ότι οι περίπλοκες ρυθμίσεις που διέπουν τον σχεδιασμό και τη διαδικασία έγκρισης των σχεδίων, σε συνδυασμό με την πολυπλοκότερη νομική αρχιτεκτονική, είναι πιθανό να δημιουργήσουν αβεβαιότητα. Αυτή η αβεβαιότητα, όπως προειδοποιεί, μπορεί να μειώσει την προβλεψιμότητα για τους δικαιούχους και να καθυστερήσει την κατανομή των κονδυλίων, υπονομεύοντας τελικά τον στόχο της απλούστευσης που επικαλείται η μεταρρύθμιση.
Στο πλαίσιο αυτό, το ΕΕΣ υπενθυμίζει ότι έχει ήδη υπάρξει διοργανική συμφωνία (Νοέμβριος 2025) μεταξύ των Προέδρων του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και της Επιτροπής και της Προεδρίας του Συμβουλίου, ώστε ορισμένες διατάξεις να μεταφερθούν από τον κανονισμό του Ευρωπαϊκού Ταμείου στον κανονισμό για την ΚΑΠ. Κατά το Συνέδριο, οι νομοθέτες θα μπορούσαν να μεταφέρουν και άλλες σχετικές διατάξεις, ώστε να πλαισιωθεί πληρέστερα η πολιτική και να περιοριστούν «γκρίζες ζώνες» στον σχεδιασμό.
Η «αβεβαιότητα» ως κεντρικός κίνδυνος
Για το ΕΕΣ, το πρόβλημα δεν είναι μόνο θεσμικό. Είναι και πρακτικό: η συνολική χρηματοδότηση της ΚΑΠ δεν θα γίνει γνωστή παρά μόνο αφού εγκριθούν τα εθνικά σχέδια στο πλαίσιο του ενιαίου ταμείου. Αυτό, με τη σειρά του, σημαίνει ότι οι αποδέκτες των κονδυλίων είναι πιθανό να μην έχουν σαφή εικόνα για το ύψος της χρηματοδότησης που αναμένουν στο στάδιο του σχεδιασμού, ακριβώς λόγω έλλειψης προβλεψιμότητας.
Παράλληλα, το νέο μοντέλο δυσκολεύει και μια κρίσιμη πολιτική συζήτηση: τη σύγκριση των γεωργικών δαπανών του τρέχοντος ΠΔΠ με τα κονδύλια που αναμένεται να διατεθούν στο επόμενο. Όταν οι γραμμές μετακινούνται από τα παραδοσιακά ταμεία σε ένα ενιαίο εργαλείο με εθνικές “δέσμες” πολιτικών, οι αριθμοί γίνονται λιγότερο διαφανείς και η δημόσια λογοδοσία πιο απαιτητική.
Εκροές ή ορόσημα; Το θολό τοπίο των κριτηρίων
Το ΕΕΣ εντοπίζει ως επιπλέον παράγοντα αβεβαιότητας την έλλειψη σαφήνειας σχετικά με το ποιες παρεμβάσεις της ΚΑΠ θα πρέπει να βασίζονται στις εκροές και ποιες στην επίτευξη ορόσημων και τιμών-στόχου. Η ασάφεια αυτή μπορεί να δημιουργήσει ασυνέπειες μεταξύ των χωρών της ΕΕ, καθώς κάθε κράτος μέλος μπορεί να «διαβάσει» διαφορετικά το πλαίσιο και να διαμορφώσει διαφορετικό μείγμα κριτηρίων πληρωμής.
Εδώ το Συνέδριο είναι κατηγορηματικό: η λογοδοσία και η ιχνηλασιμότητα πρέπει να διασφαλίζονται και στις περιπτώσεις που οι παρεμβάσεις βασίζονται σε ορόσημα και τιμές-στόχο. Ειδικότερα, η ιχνηλασιμότητα καθ’ όλη την πορεία της χρηματοδότησης, από τους λογαριασμούς μέχρι τους τελικούς δικαιούχους, όπως οι γεωργοί, παρουσιάζεται ως αδιαπραγμάτευτη προϋπόθεση ώστε το ΕΕΣ να μπορεί να εκπληρώσει τον ελεγκτικό του ρόλο.
Ο κίνδυνος άνισης εφαρμογής και ο ρόλος της Επιτροπής
Δεδομένης της έκτασης των προτεινόμενων αλλαγών και της ευελιξίας που παρέχεται στα κράτη μέλη κατά την κατάρτιση των εθνικών τους σχεδίων, το ΕΕΣ σημειώνει ότι είναι δύσκολο να εκτιμηθεί ρεαλιστικά ο πιθανός αντίκτυπος στην κατανομή των κονδυλίων σε εθνικό επίπεδο. Η μεγαλύτερη ευελιξία δεν πρέπει, κατά την προειδοποίησή του, να θέσει σε κίνδυνο τους κοινούς στόχους της ΚΑΠ: δίκαιο εισόδημα για τους γεωργούς, μέριμνα για το περιβάλλον και δράση για το κλίμα, καθώς και επισιτιστική ασφάλεια.
Αν αυτοί οι στόχοι αποδυναμωθούν στην πράξη, τότε ανοίγει ο δρόμος για άνισους όρους ανταγωνισμού μεταξύ γεωργών διαφορετικών χωρών και για αρνητικές επιπτώσεις στον θεμιτό ανταγωνισμό και στη λειτουργία της εσωτερικής αγοράς. Για να μετριαστεί ο κίνδυνος, το ΕΕΣ υπογραμμίζει ότι η Επιτροπή οφείλει να ασκήσει αποτελεσματικά τον ενισχυμένο ρόλο της, ώστε η ευελιξία να μη μετατραπεί σε κατακερματισμό.
Ένα κομμάτι ενός ευρύτερου παζλ γνωμών για το νέο ΠΔΠ
Η γνώμη του ΕΕΣ για τη μελλοντική ΚΑΠ εντάσσεται σε μια ευρύτερη σειρά παρεμβάσεων σχετικά με τις προτάσεις του νέου ΠΔΠ. Το Συνέδριο έχει ήδη γνωμοδοτήσει, σύμφωνα με το κείμενο, για εργαλεία όπως το προτεινόμενο Ευρωπαϊκό Ταμείο Ανταγωνιστικότητας, το πρόγραμμα «Ορίζων Ευρώπη», τον κανονισμό για το ΠΔΠ και τους ιδίους πόρους της ΕΕ, ενώ αναμένονται και άλλες γνώμες για το Ευρωπαϊκό Ταμείο, το πλαίσιο επιδόσεων και σειρά μηχανισμών και προγραμμάτων.
Το πολιτικό διακύβευμα είναι σαφές: η μεταρρύθμιση δεν αφορά μόνο λογιστικές μεταφορές, αλλά το πώς θα στηριχθεί η ευρωπαϊκή γεωργία την επόμενη επταετία, με ποια εργαλεία και με τι εγγυήσεις διαφάνειας. Το μήνυμα του ΕΕΣ συνοψίζεται σε μια προειδοποίηση με πρακτικό βάρος: χωρίς σαφείς κανόνες, ισχυρή ιχνηλασιμότητα, προβλεψιμότητα για τους δικαιούχους και αποτελεσματική εποπτεία, η «απλούστευση» μπορεί να αποδειχθεί πιο σύνθετη από το προηγούμενο σύστημα.
