FAO: Η παγκόσμια απάτη στα θαλασσινά και τα νέα εργαλεία που μπορούν να τη σταματήσουν.
Πολύ συχνά τα θαλασσινά που φτάνουν στο πιάτο μας δεν είναι αυτά που υπόσχονται η ετικέτα ή το μενού. Μια νέα έκθεση του Οργανισμού Τροφίμων και Γεωργίας των Ηνωμένων Εθνών (FAO) φωτίζει το μέγεθος και την πολυπλοκότητα της «διατροφικής απάτης» στον τομέα της αλιείας και της υδατοκαλλιέργειας, περιγράφοντας τόσο τις πιο συνηθισμένες πρακτικές όσο και τα επιστημονικά και ρυθμιστικά εργαλεία που μπορούν να ανακόψουν το φαινόμενο.
Η έκθεση, με τίτλο «Διατροφική απάτη στον τομέα της αλιείας και της υδατοκαλλιέργειας», καταρτίστηκε μέσα από συνεργασία του Τμήματος Αλιείας και Υδατοκαλλιέργειας του FAO και του Κοινού Κέντρου Πυρηνικών Τεχνικών FAO/IAEA στα Τρόφιμα και τη Γεωργία. Στόχος της είναι να αποτυπώσει το «τοπίο» της απάτης στα ψάρια και να δείξει πώς οι νέες αναλυτικές τεχνικές μπορούν να βοηθήσουν στον εντοπισμό της.
Ένα φαινόμενο χωρίς «επίσημη» μέτρηση – αλλά με ενδείξεις μεγάλης έκτασης
Παρότι δεν υπάρχει επίσημη παγκόσμια εκτίμηση για το πόσο διαδεδομένη είναι η απάτη σε έναν κλάδο αξίας περίπου 195 δισ. δολαρίων, εμπειρικές μελέτες υποδεικνύουν ότι έως και το 20% του εμπορίου θαλασσινών μπορεί να υπόκειται σε κάποια μορφή απάτης. Σε ορισμένα περιβάλλοντα, όπως τα εστιατόρια, επιμέρους έρευνες έχουν βρει ακόμη υψηλότερα ποσοστά εσφαλμένης επισήμανσης.
Ο FAO σημειώνει ότι, αν και έχουν πραγματοποιηθεί χιλιάδες μελέτες σε κάθε ήπειρο εκτός της Ανταρκτικής, λείπουν ισχυρές «βασικές» έρευνες που να επιτρέπουν ασφαλή αποτίμηση του επιπολασμού. Η παγκόσμια κλίμακα κατανάλωσης ψαριών, η στόχευση σε περισσότερα από 12.000 είδη θαλασσινών, η ποικιλία πρακτικών απάτης και η απουσία τυποποιημένων νομικών ορισμών είναι μερικοί από τους λόγους που το πρόβλημα παραμένει δύσκολο να μετρηθεί.
Τι σημαίνει «απάτη στα ψάρια» και ποιες μορφές παίρνει
Η έκθεση ορίζει την απάτη ως «μια σκόπιμη πρακτική που αποσκοπεί στην εξαπάτηση άλλων» και υπογραμμίζει ότι, ανάλογα με το είδος της εξαπάτησης, μπορεί να απειλήσει τη βιοποικιλότητα, τη δημόσια υγεία ή την οικονομική λειτουργία των αγορών.
Μεταξύ των κύριων κατηγοριών περιλαμβάνονται η νοθεία (π.χ. προσθήκη χρωστικών για να φαίνεται πιο φρέσκος ο τόνος), η απομίμηση και η προσομοίωση (π.χ. προϊόντα που «μοιάζουν» με γαρίδα ή καβούρι, όπως το σουρίμι όταν παρουσιάζεται ως κρέας καβουριού), η εκτροπή νόμιμων προϊόντων σε αγορές για τις οποίες δεν προορίζονται, η εσφαλμένη επωνυμία και οι παραπλανητικοί ισχυρισμοί βιωσιμότητας, η υποκατάσταση ειδών (π.χ. φθηνότερο ψάρι να πωλείται ως ακριβότερο), η παραποίηση στοιχείων προέλευσης ή ημερομηνιών, αλλά και η κλοπή.
Υγεία, περιβάλλον, χρήματα: γιατί έχει σημασία
Οι κίνδυνοι για την ανθρώπινη ευημερία είναι άμεσοι σε περιπτώσεις όπου ένα προϊόν καταναλώνεται ωμό ενώ δεν είναι κατάλληλο, ή όταν πρακτικές όπως η επανακατάψυξη αυξάνουν την πιθανότητα ανάπτυξης βακτηρίων. Ωστόσο, ο FAO τονίζει ότι το πιο ισχυρό κίνητρο είναι συχνά οικονομικό: η «αναβάθμιση» ενός προϊόντος μέσω λανθασμένης ταυτότητας ή προέλευσης μπορεί να αποφέρει σημαντικό κέρδος ανά κιλό.
Παράλληλα, η απάτη μπορεί να λειτουργήσει ως «κάλυψη» για πρακτικές που πλήττουν τη βιωσιμότητα, όπως η απόκρυψη γεωγραφικής προέλευσης ή η συγκάλυψη εκφορτώσεων πάνω από τις ποσοστώσεις. Σε τέτοιες περιπτώσεις, οι επιπτώσεις δεν περιορίζονται στον καταναλωτή, αλλά επεκτείνονται στα ιχθυαποθέματα και στα οικοσυστήματα.
Από την ιχνηλασιμότητα στα ισότοπα: τα εργαλεία κατά της απάτης
Η έκθεση υποστηρίζει την ανάγκη για εναρμονισμένες απαιτήσεις επισήμανσης, την υποχρεωτική αναγραφή επιστημονικών ονομασιών όπου είναι εφικτό, και ισχυρότερα συστήματα ιχνηλασιμότητας. Παράλληλα, περιγράφει ένα «οπλοστάσιο» αναλυτικών τεχνικών: από ενζυμικές ανοσοδοκιμασίες (ELISA) έως ανάλυση σταθερών ισοτόπων και πυρηνικό μαγνητικό συντονισμό (NMR), με στόχο την ταυτοποίηση είδους, προέλευσης ή επεξεργασίας.
Αν και δεν είναι όλες οι τεχνολογίες διαθέσιμες παντού, η εξέλιξη φορητών εργαλείων (όπως μοντέλα φθορισμού ακτίνων Χ) και η αξιοποίηση μεθόδων μηχανικής μάθησης δημιουργούν προϋποθέσεις για συχνότερους και πιο στοχευμένους ελέγχους.
Τι δείχνουν τα παραδείγματα εφαρμογής
Η έκθεση αναφέρεται σε συντονισμένες προσπάθειες αντιμετώπισης ύποπτων περιπτώσεων σε χώρες όπως η Ιταλία, η Αργεντινή και οι ΗΠΑ, καθώς και σε έρευνες που χρησιμοποίησαν DNA barcoding για να αξιολογήσουν την εσφαλμένη επισήμανση. Ενδιαφέρον εύρημα: η παραπλάνηση εμφανίζεται συχνά χαμηλότερη σε επίπεδο επεξεργασίας, αλλά αυξάνεται στο λιανεμπόριο και ιδιαίτερα στην εστίαση. Σε μία περίπτωση, μια τοπική πρωτοβουλία με εκπαιδευτική καμπάνια και συνεχείς «τυφλές» δοκιμές κατάφερε να μειώσει την εσφαλμένη επισήμανση κατά τα δύο τρίτα μέσα σε μία δεκαετία.
Το συμπέρασμα του FAO είναι σαφές: η πρόληψη και η επιβολή, με ενεργό συμμετοχή του ιδιωτικού τομέα, είναι κρίσιμες για τη μείωση και τελικά την εξάλειψη της απάτης, όχι μόνο στα ψάρια, αλλά συνολικά στα τρόφιμα.
