Για δεκαετίες, η συζήτηση για το νερό περιστρεφόταν γύρω από μια «παγκόσμια κρίση»: ένα μεγάλο, αλλά προσωρινό σοκ, που θα μπορούσε να αντιμετωπιστεί με μέτρα έκτακτης ανάγκης και να ακολουθηθεί από επιστροφή στην κανονικότητα.
Μια νέα εμβληματική έκθεση ερευνητών του ΟΗΕ, ωστόσο, υποστηρίζει ότι αυτή η γλώσσα δεν περιγράφει πλέον με ακρίβεια αυτό που συμβαίνει σε πολλές περιοχές του πλανήτη. Αντί για κρίση, ο κόσμος –ή τουλάχιστον μεγάλα κομμάτια του– βρίσκεται ήδη σε μια κατάσταση «παγκόσμιας πτώχευσης νερού».
«Για μεγάλο μέρος του κόσμου, η “κανονικότητα” έχει παρέλθει», τόνισε ο Kaveh Madani, διευθυντής του Πανεπιστημιακού Ινστιτούτου του ΟΗΕ για το Νερό, το Περιβάλλον και την Υγεία (UNU-INWEH), παρουσιάζοντας τα ευρήματα στη Νέα Υόρκη. Το μήνυμα δεν είναι μοιρολατρικό, σημείωσε, αλλά αποσκοπεί στο να επιβάλει μια πιο ειλικρινή αποτίμηση της κατάστασης: «Δεν το λέμε για να σκοτώσουμε την ελπίδα, αλλά για να ενθαρρύνουμε τη δράση και μια παραδοχή της αποτυχίας σήμερα, ώστε να προστατεύσουμε το αύριο».
Η έκθεση εισάγει την «πτώχευση» ως έννοια στον τομέα του νερού, θέλοντας να περιγράψει κάτι βαθύτερο από μια περίοδο λειψυδρίας. «Πτώχευση νερού» είναι μια κατάσταση που ορίζεται από δύο χαρακτηριστικά: αφερεγγυότητα και μη αναστρέψιμο χαρακτήρα. Η αφερεγγυότητα αφορά την απόσυρση και τη ρύπανση του νερού πέρα από τις ανανεώσιμες εισροές και τα όρια ασφαλούς εξάντλησης. Ο μη αναστρέψιμος χαρακτήρας αφορά τη ζημιά σε κρίσιμα τμήματα του «φυσικού κεφαλαίου» που σχετίζεται με το νερό – όπως λίμνες, υγρότοποι και οικοσυστήματα – σε τέτοιο βαθμό ώστε η επιστροφή στις ιστορικές συνθήκες να γίνεται πρακτικά ανέφικτη.
Το κρίσιμο σημείο, υποστηρίζει ο ΟΗΕ, είναι ότι σε πολλές λεκάνες απορροής και υδρολογικά συστήματα δεν μιλάμε πλέον για παροδική πίεση που «θα περάσει», αλλά για νέα, διαρκή πραγματικότητα. Και παρότι δεν πρόκειται για μια ενιαία, ομοιόμορφη παγκόσμια κατάρρευση, υπάρχουν αρκετά «χρεοκοπημένα» ή σχεδόν «χρεοκοπημένα» συστήματα που αλληλοεξαρτώνται μέσω εμπορίου, μετακινήσεων πληθυσμών και γεωπολιτικών σχέσεων. Το αποτέλεσμα, σύμφωνα με την έκθεση, είναι ότι ο παγκόσμιος χάρτης κινδύνου έχει αλλάξει ριζικά – ακόμη κι αν η έλλειψη δεν εκδηλώνεται παντού με τον ίδιο τρόπο.
Οι συνέπειες, επιπλέον, δεν κατανέμονται ισότιμα. Τα βάρη πέφτουν δυσανάλογα στους μικροκαλλιεργητές, στους αυτόχθονες πληθυσμούς, στους κατοίκους πόλεων με χαμηλό εισόδημα, καθώς και στις γυναίκες και τους νέους, ενώ τα οφέλη της υπερκατανάλωσης συχνά συσσωρεύονται σε ισχυρότερους οικονομικούς και πολιτικούς παίκτες. Σε αυτό το πλαίσιο, η διαχείριση του νερού δεν είναι μόνο ζήτημα υποδομών ή τεχνολογίας, αλλά και ζήτημα ισχύος, δικαιοσύνης και πολιτικής επιλογής.
Η έκθεση περιγράφει επίσης την ταχεία εξάντληση των φυσικών «λογαριασμών αποταμίευσης νερού»: περισσότερες από τις μισές μεγάλες λίμνες του κόσμου έχουν μειωθεί από τις αρχές της δεκαετίας του 1990, ενώ περίπου το 35% των φυσικών υγροτόπων έχει χαθεί από το 1970. Αυτές οι απώλειες, πέρα από την περιβαλλοντική τους διάσταση, αποδυναμώνουν την ικανότητα των κοινωνιών να «απορροφούν κραδασμούς» από ξηρασίες και ακραία καιρικά φαινόμενα.
Σε ανθρώπινο επίπεδο, η εικόνα είναι ήδη βαριά: περίπου τέσσερα δισεκατομμύρια άνθρωποι αντιμετωπίζουν σοβαρή λειψυδρία για τουλάχιστον έναν μήνα κάθε χρόνο, ενώ η ξηρασία έχει και υψηλό οικονομικό κόστος, με απώλειες που εκτιμώνται σε εκατοντάδες δισεκατομμύρια δολάρια ετησίως. Η επιμονή στις βραχυπρόθεσμες λύσεις, προειδοποιεί ο Madani, κινδυνεύει να βαθύνει την οικολογική ζημιά και να τροφοδοτήσει κοινωνικές συγκρούσεις.
Η μεταφορά της «πτώχευσης» δεν χρησιμοποιείται, πάντως, για να υποδηλώσει τελικό αδιέξοδο. Αντίθετα, όπως σε μια οικονομική χρεοκοπία, μπορεί να σηματοδοτήσει την αρχή ενός δομημένου σχεδίου ανάκαμψης: «σταματάς την αιμορραγία», προστατεύεις τις βασικές υπηρεσίες ύδρευσης, αναδιαρθρώνεις μη βιώσιμες απαιτήσεις και επενδύεις στην αποκατάσταση και την ανθεκτικότητα. Η έκθεση ζητά έτσι μια στροφή από την «αντιμετώπιση κρίσεων» στη «διαχείριση πτωχεύσεων», με πολιτικές που αντιστοιχούν στη σημερινή υδρολογική πραγματικότητα και όχι σε έναν κόσμο που έχει ήδη αλλάξει.
