Πάνω από 1 δισ. άνθρωποι μπορεί να εκτεθούν σε επισιτιστικές κρίσεις έως το 2100.
Ένα μοντέλο τεχνητής νοημοσύνης δείχνει ότι το κλίμα «στρώνει το έδαφος», αλλά οι κοινωνικές επιλογές καθορίζουν το μέγεθος της κρίσης.
Η κλιματική αλλαγή δεν απειλεί μόνο τα οικοσυστήματα και τις ακτές· απειλεί και το ίδιο το πιάτο μας. Νέα ερευνητική εργασία του ΚΚΕρ που δημοσιεύτηκε στο Scientific Reports υποστηρίζει ότι, μέχρι το τέλος του αιώνα, η ανθρωπότητα μπορεί να βρεθεί αντιμέτωπη με ένα δραματικά διαφορετικό τοπίο επισιτιστικής ανασφάλειας, ανάλογα με την πορεία που θα ακολουθήσουν οι κοινωνίες. Σε σενάρια όπου κυριαρχούν οι συγκρούσεις και η ανισότητα, περισσότεροι από 1,1 δισεκατομμύρια άνθρωποι θα μπορούσαν να εκτεθούν σε σοβαρές επισιτιστικές κρίσεις έως το 2100. Στον αντίποδα, πιο βιώσιμες διαδρομές ανάπτυξης θα μπορούσαν να μειώσουν την έκθεση περισσότερο από το μισό, δείχνοντας ότι οι πολιτικές αποφάσεις δεν είναι απλώς «συνοδευτικές» του κλίματος – είναι καθοριστικές.
Στην καρδιά της μελέτης βρίσκεται μια ιδέα που, αν και ακούγεται τολμηρή, αντικατοπτρίζει την πραγματικότητα της κλιματικής εποχής: μπορεί ένα μοντέλο τεχνητής νοημοσύνης να προβλέψει την έναρξη σοβαρών επισιτιστικών κρίσεων χρησιμοποιώντας μόνο κλιματικά δεδομένα; Οι ερευνητές απαντούν καταφατικά, παρουσιάζοντας ένα εργαλείο που «διαβάζει» μοτίβα θερμοκρασίας και βροχοπτώσεων και τα συνδέει με την εμφάνιση οξείας επισιτιστικής ανασφάλειας.
Τεχνητή νοημοσύνη που «βλέπει» την κρίση μέσα από θερμοκρασία και βροχή
Το μοντέλο εκπαιδεύτηκε και δοκιμάστηκε σε ένα μεγάλο σύνολο ιστορικών δεδομένων για την περίοδο 2010–2022, που προέρχονται από το FEWS NET (Δίκτυο Συστημάτων Έγκαιρης Προειδοποίησης για Λιμούς). Με βάση τις πληροφορίες αυτές, ο αλγόριθμος έμαθε να εντοπίζει πότε και πού εμφανίζονται νέες, σοβαρές επισιτιστικές κρίσεις, στηριζόμενος αποκλειστικά σε κλιματικούς δείκτες.
Η υψηλή ακρίβεια, όπως σημειώνεται, ενισχύει την άποψη ότι το κλίμα παίζει καθοριστικό ρόλο στην επισιτιστική ασφάλεια. Όχι μόνο μέσα από άμεσες επιπτώσεις – όπως ξηρασίες που μειώνουν αποδόσεις καλλιεργειών ή ακραίες βροχοπτώσεις που καταστρέφουν υποδομές – αλλά και μέσω πιο σύνθετων, έμμεσων διαδρομών. Η κλιματική πίεση μπορεί να επηρεάζει τις μετακινήσεις πληθυσμών, να εντείνει κοινωνικές εντάσεις, να επιβαρύνει την υγεία και να λειτουργεί ως καταλύτης σε ήδη εύθραυστα πολιτικά περιβάλλοντα.
Το πλεονέκτημα ενός τέτοιου εργαλείου είναι η κλιμάκωση: επειδή βασίζεται σε ευρέως διαθέσιμα κλιματικά δεδομένα, μπορεί να χρησιμοποιηθεί για τη διερεύνηση μακροπρόθεσμων σεναρίων, χωρίς να απαιτεί την τεράστια γκάμα κοινωνικοοικονομικών μεταβλητών που ζητούν τα παραδοσιακά μοντέλα.
Από τα 50 στα 150 εκατομμύρια: Η τάση ήδη δείχνει ανησυχητική
Τα ιστορικά στοιχεία του FEWS NET, σύμφωνα με τη μελέτη, δείχνουν ότι η έκθεση σε σοβαρή επισιτιστική ανασφάλεια σχεδόν τριπλασιάστηκε: από λίγο πάνω από 50 εκατομμύρια ανθρώπους το 2011, σε σχεδόν 150 εκατομμύρια έως το 2020. Η πραγματική ανησυχία, όμως, ξεκινά όταν αυτές οι παρατηρήσεις προβάλλονται στο μέλλον.
Για να εκτιμηθεί τι μπορεί να συμβεί έως το 2100, οι προβλέψεις του κλιματικού μοντέλου συνδυάστηκαν με δημογραφικές προβολές και εκτιμήσεις φτώχειας, ευθυγραμμισμένες με τις Κοινές Κοινωνικοοικονομικές Διαδρομές (SSPs) της IPCC. Τα SSPs περιγράφουν διαφορετικές «ιστορίες του μέλλοντος»: από έναν κόσμο που επενδύει στη βιωσιμότητα και τη μείωση ανισοτήτων, έως έναν κόσμο κατακερματισμένο, με συγκρούσεις, χαμηλή ανάπτυξη και έντονη κοινωνική πόλωση.
Τα SSP σενάρια: Ένα μέλλον – πολλά πιθανά αποτελέσματα
Στο σενάριο βιωσιμότητας (SSP1, «ακολουθώντας τον πράσινο δρόμο»), η μέση ετήσια έκθεση σε επισιτιστικές κρίσεις εμφανίζεται να μειώνεται περίπου κατά 75%, φτάνοντας γύρω στα 42 εκατομμύρια ανθρώπους. Πρόκειται για μια εικόνα που υπονοεί ότι, ακόμη και σε έναν θερμότερο κόσμο, οι κοινωνίες μπορούν να «σβήσουν» μεγάλο μέρος του κινδύνου με καλύτερη διακυβέρνηση, κοινωνική συνοχή και πολιτικές μετριασμού/προσαρμογής.
Αντίθετα, στα σενάρια σύγκρουσης και ανισότητας (SSP3 και SSP4), η μέση ετήσια έκθεση αυξάνεται εντυπωσιακά, φτάνοντας – σύμφωνα με τα ευρήματα – περίπου τα 280 εκατομμύρια και τα 229 εκατομμύρια αντίστοιχα. Ακόμη και μια «μεσαία» πορεία (SSP2, business as usual) υπερδιπλασιάζει την έκθεση σε σύγκριση με το βιώσιμο σενάριο.
Ένα βαρύ τίμημα για τα παιδιά και μια κρίση με γεωγραφική ανισότητα
Πέρα από την ετήσια εικόνα, η σωρευτική έκθεση έως το τέλος του αιώνα είναι ιδιαίτερα σοκαριστική. Η μελέτη αναφέρει ότι πάνω από 1,16 δισεκατομμύρια άνθρωποι θα μπορούσαν να βιώσουν τουλάχιστον μία κρίση αυτόν τον αιώνα σε πορεία ανισότητας (SSP4), ενώ η βιωσιμότητα θα περιόριζε σημαντικά τον αριθμό των εκτεθειμένων.
Το βάρος πέφτει δυσανάλογα στους νεότερους. Τα πιο εκτεθειμένα άτομα περιγράφονται ως παιδιά κάτω των πέντε ετών κατά την πρώτη τους κρίση – εκατοντάδες εκατομμύρια – ενώ πολλά νεογέννητα μπορεί να αντιμετωπίσουν κρίση ήδη μέσα στον πρώτο χρόνο ζωής τους.
Γεωγραφικά, οι προβλέψεις συγκλίνουν στο ότι το μεγαλύτερο μέρος των κρίσεων θα εκδηλωθεί στην Αφρική και την Ασία. Η Αφρική φαίνεται να έχει τη μεγαλύτερη γεωγραφική εξάπλωση κινδύνων, ενώ η υψηλή πυκνότητα πληθυσμού της Ασίας μεταφράζεται σε συγκρίσιμο αριθμό εκτεθειμένων ανθρώπων. Σε πιο βιώσιμες διαδρομές, η Αφρική εμφανίζει μείωση μετά τα μέσα του αιώνα, ενώ η Ασία παραμένει πιο «κολλημένη» σε σταθερό – αλλά υψηλό – επίπεδο έκθεσης, υποδηλώνοντας ότι οι βελτιώσεις μπορεί να είναι πιο δύσκολες εκεί.
Το κλίμα θέτει το σκηνικό – η πολιτική πολλαπλασιάζει ή μειώνει τον κίνδυνο
Η κλιματική αλλαγή, υπογραμμίζει το κείμενο της μελέτης, δεν προκαλεί από μόνη της ανθρωπιστικές κρίσεις. Λειτουργεί σαν πίεση πάνω σε κοινωνίες που ήδη δοκιμάζονται. Εκεί όπου υπάρχουν συγκρούσεις, αδύναμοι θεσμοί, ανισότητες και χαμηλή ανάπτυξη, ο ίδιος κλιματικός κίνδυνος μετατρέπεται πιο εύκολα σε πείνα.
Το μήνυμα είναι καθαρό: η μείωση εκπομπών παραμένει κρίσιμη, αλλά δεν αρκεί. Κλιματική προσαρμογή, ανθεκτική γεωργία, κοινωνική προστασία, μείωση ανισοτήτων και οικοδόμηση ειρήνης είναι εξίσου κεντρικά εργαλεία. Σε έναν αιώνα όπου η υπερθέρμανση θα συνεχίσει να αναδιαμορφώνει τον πλανήτη, οι ανθρώπινες επιλογές θα καθορίσουν αν οι επισιτιστικές κρίσεις θα αφορούν «κάποιους» ή θα απειλήσουν την ασφάλεια εκατοντάδων εκατομμυρίων.
Το κλίμα μπορεί να γράφει τις πρώτες γραμμές της ιστορίας. Όμως το τέλος (και το πόσοι άνθρωποι θα μείνουν χωρίς τροφή) θα το γράψουν οι πολιτικές αποφάσεις.
